Blog

Minister Eric Wiebes (Economische Zaken) kwam vorige week met een harde boodschap voor zzp’ers in Nederland. Zij hoefden niet te rekenen op de overheid voor extra financiële steun vanwege het coronavirus (COVID-19). Desondanks is – na de nodige ophef – ook voor zzp’ers een regeling in de maak. Voor de uitvoering zijn de gemeentelijke sociale diensten verantwoordelijk, die de regeling bovenal snel, eenvoudig en met zo min mogelijke administratieve lasten moeten kunnen uitvoeren. Daarbij is de ondersteuning van Op Orde meer dan welkom.

Met creatief denkwerk kunnen we ook voor de meest complexe problematiek een oplossing vinden.

Lees de volledige opiniebijdrage van Jeroen Lugte bij Binnenlands Bestuur.

“Het was voor mij een eyeopener om te horen wat een drugslab voor een gevolgen voor gemeenten kan hebben.” Een opvallende uitspraak van de minister van Justitie, voor wie dit toch geen nieuws moet zijn.

Natuurlijk kunnen beleidsmakers uit de hoogste bestuurslagen niet tot in detail van álles op de hoogte zijn. Toch vindt Jeroen Lugte, medeoprichter van Op Orde, het merkwaardig dat minister Yeşilgöz, verantwoordelijk voor de bestrijding van ondermijning, bij een werkbezoek aan boerenbedrijven in de Achterhoek kennelijk verrast is door een gegeven dat al lang en breed bekend is. Althans, onder degenen die dagelijks met de laarzen in de modder staan. Maar niet in Den Haag blijkbaar. “Wij denken alleen, ha fijn, criminelen opgepakt, maar we zien niet wat voor werk er daarna nog is”, gaf de minister toe.

Hoog tijd voor meer kruisbestuiving tussen beleidsmakers en de mensen in het veld. De uitspraken van de minister signaleren namelijk dat zij – en wellicht meer collega’s in de hogere bestuurslagen – onvoldoende van de praktische gevolgen van ondermijning op de hoogte zijn. Werkbezoeken zoals die aan de Achterhoek zijn een goed begin om daar verandering in aan te brengen, maar het is belangrijk om ook dieper te graven.

De uitspraken van de minister vielen immers om nog een andere reden op. Aan voorgaande ging namelijk nog een veelzeggende zin vooraf: “Criminaliteit is niet alleen iets van de grote stad, maar ook van het platteland.” Dit plaatst haar uitspraken in een belangrijke context. De wij-zij-tegenstelling in haar reactie heeft daardoor niet alleen betrekking op Rijk en gemeenten of op beleidsmakers en -uitvoerders, maar ook op stad en platteland. En dat terwijl in de bestrijding van ondermijning geen plek is voor dergelijk wij-zij-denken.

Nee, ondermijning is óns probleem en we moeten er samen aan gaan staan. Criminelen zullen altijd, zowel in de stad als op het platteland, kijken waar hun kansen liggen en dus moeten we vooral situationeel bekijken waar het risico ligt.

COVID-19 zorgt momenteel voor een hectische situatie, levert voortdurend rinkelende telefoons op en vraagt het uiterste van de gemeentelijke uitvoeringsorganisaties. Vanuit verschillend kanten bereiken ons dan ook signalen dat de rapportages ‘een Poolse landdag’ lijken te worden. Iedereen rapporteert op zijn of haar manier – met de beste bedoelingen – en ondertussen wordt het steeds moeilijker om goed overzicht te houden, terwijl juist alleen met goed overzicht de juiste beslissingen zijn te nemen.

De afgelopen dagen hebben wij daarom hard gewerkt aan een toepassing waarmee organisaties snel inzicht krijgen in de stand van zaken. Hiervoor hebben we de beschikbare functionaliteiten van Op Orde ingezet. Deze stellen we onze klanten nu gratis ter beschikking zolang dat nodig is. Zo leveren wij onze bijdrage aan het verlichten van de druk, die ongekend groot is.

25 september is een groot deel van de maatregelen om het coronavirus in te dammen losgelaten en ingeruild voor het coronatoegangsbewijs (CTB). Met deze QR-code toon je aan te zijn gevaccineerd tegen, hersteld van of negatief getest op COVID-19. Een week later kunnen we de conclusie trekken dat het bijna overal rustig is gebleven, op enkele high-profile uitzonderingen na. Toch is dit oordeel slechts relatief: van alle kanten krijgen we signalen dat iedereen elkaar met fluwelen handschoenen heeft benaderd. Dat is een realistische, verstandige aanpak geweest, maar wel een waaraan duidelijke grenzen moeten worden gesteld.

Gezien de vaak felle maatschappelijke discussies was het vooraf geenszins ondenkbaar dat de invoering van het CTB tot problemen zou leiden. Een begripvolle en flexibele omgang met elkaar en met de regels heeft dan ook zeker bijgedragen aan het rustige verloop van de eerste dagen onder de nieuwe maatregelen.

Tegenstrijdige signalen

Zondag lieten de burgemeesters van de vijfentwintig veiligheidsregio’s, vertegenwoordigd in het Veiligheidsberaad, weten dat zij erg positief waren over de uitvoering van het nieuwe beleid. Volgens hen werkten de meeste ondernemers mee aan de controle op het CTB. Het ANP deed echter navraag in Rotterdam, Den Haag, Arnhem en Roermond en stuitte daarbij slechts bij uitzondering op een horecazaak die de maatregelen volledig conform de regels handhaafde. Dergelijke berichtgeving ondergraaft natuurlijk oordelen zoals die van het Veiligheidsberaad.

Wie bovendien de regels strak volgt, moet bezoekers van horeca, evenementen en cultuurinstellingen controleren op het coronatoegangsbewijs, vragen naar gezondheidsklachten en contactgegevens opnemen. Laatstgenoemde twee stappen laat men over het algemeen achterwege, waardoor enkel de controle van het CTB overblijft. Dat maakt het voor handhavers er niet makkelijker op.

Deurbeleid dat geen deurbeleid is

De berichtgeving in de media dat het de eerste dagen waarin mensen een CTB moesten tonen rustig is gebleven, kan ik dan ook simpel verklaren: tot nu toe is nog niet streng op het nieuwe beleid gecontroleerd. Dat geldt zowel voor de uitbaters van horecazaken, (sport)evenementen of kunst- en cultuurinstellingen die naar de QR-code moeten vragen, zoals uit bovenstaande rondgang van het ANP blijkt, als voor de handhavers die erop moeten toezien dat zij dat ook doen.

Voor de handhaving is het namelijk buitengewoon ingewikkeld om te controleren op naleving van het CTB-beleid, aangezien er niets wordt opgeslagen en het controlemoment dus vluchtig is. Tegelijkertijd is er voor ondernemers geen verplichting om aan de deur te controleren en mogen zij dat ook binnen doen, terwijl we handhavers juist afraden om naar binnen te gaan. Dat is immers vragen om moeilijkheden, zeker laat op de avond. Voor handhaving op het CTB is dat echter geen handige combinatie en het zorgt voor een complexe situatie.

Vereenvoudigen en grenzen stellen

Een polsbandjesbeleid, zoals dat afgelopen weekend al in Breda en Alkmaar werd gevoerd, biedt uitkomst. Deze steden plaatsten checkpoints bij toegangswegen tot het stadscentrum, waar bezoekers eenmalig hun CTB lieten zien en daarna een polsbandje kregen waarmee zij bij de lokale horeca naar binnen mochten. Meerdere steden overwegen ook met polsbandjes te gaan werken.

Hierin faciliteren – door de benodigde apparaten neer te zette en voor bemensing te zorgen – kan een taak zijn van de overheid. Wat de overheid, en met name bestuurders, daarnaast kunnen doen, is blijven aansturen op samenwerking, maar wel duidelijke grenzen te stellen. Zo weet iedereen dat het ondanks het begrip voor elkaar toch menens is. We hebben dan ook geen enkel belang bij bange bestuurders.

De techniek gaat voort, en daarmee ook de mogelijkheden om deze in te zetten om maatschappelijke problemen aan te pakken. Vaak wordt er over gesproken, maar net zo vaak sterft het een stille dood. Met deze nieuwe technieken dienen zich immers ook nieuwe problemen aan, bijvoorbeeld op het gebied van privacy. Vanzelfsprekend moeten we goed nadenken over de inzet van deze technologieën, maar goed nadenken en (te) lang nadenken zijn twee verschillende dingen.

Voldoende bevoegd personeel op de been krijgen, is al jaren een veelvoorkomend probleem in de gemeentelijke handhaving. Dat is een vaak arbeidsintensieve, en daarmee dure, taak. Niet alleen gaat er veel tijd in zitten, ook moeten handhavers de benodigde opleidingen doorlopen om bevoegd te kunnen ingrijpen. Handhaving is dan ook gebaat bij de inzet van technologieën die de werkdruk voor de medewerkers kunnen verlichten.

Technologieën die taken van handhavers kunnen overnemen – administratief, waarnemend of anderszins – worden daarentegen met een kritische blik bekeken. Dat is meer dan terecht. Desondanks zijn dergelijke oplossingen niet alleen welkom, maar zelfs hard nodig. Er zijn namelijk meer dan genoeg voorbeelden te bedenken waarin moderne technieken uitkomst kunnen bieden.

Kiss & (no) ride

Zo voeren veel scholen een Kiss & Ride-beleid, opdat ouders hun kinderen dichtbij school kunnen afzetten en ophalen, zonder al te veel verkeersoverlast te veroorzaken. In de basis is dat een prima uitgangspunt: kinderen komen veilig van en naar school, ouders zijn gerustgesteld en de wijk heeft er zo min mogelijk last van. Ouders blijven echter regelmatig langer dan gewenst hangen in de kiss en laten de ride nogal op zich wachten. Andere ouders, omwonenden en schooldirecties beklagen zich bij de gemeente en vragen om ingrijpen, maar daarvoor ontbreekt in de meeste gevallen de benodigde mankracht.

Verkeerscamera’s kunnen dan zeer nauwkeurig vastleggen waar het mis gaat. Daarbij kunnen de camera’s worden gericht op de Kiss & Ride-locaties, of op andere plekken in de straat waar je niet mag stilstaan, en registreren wanneer er te lang wordt stilgestaan, eventueel in combinatie met nummerplaatherkenning. Alle overige zaken worden automatisch genegeerd door de camera. Daarmee is de privacy gewaarborgd, maar bieden we handhavers een helpende hand.

Illegale feesten

Een ander voorbeeld zijn illegale feesten, die regelmatig voor geluidsoverlast zorgen. Omwonenden liggen tot midden in de nacht te stuiteren in hun bed, terwijl aan het feest maar geen einde lijkt te komen. Vaak weten gemeentelijke handhavingsdiensten niet of pas te laat waar een feest op gang komt. Deze komen ‘vanuit het niets’ opzetten en tegen de tijd dat de eerste signalen binnenkomen, is het vaak al te laat om het feest in de kiem te smoren. Voor de handhaving is er dan geen beginnen meer aan om kansrijk in te grijpen. Probeer immers midden in de nacht, en in een dusdanig laat stadium, nog maar eens genoeg mensen op de been te krijgen.

In dit geval kunnen we denken aan het plaatsen van geluidssensoren die een camera inschakelen wanneer zij gedurende langere tijd geluid met een vastgesteld hoog volume registreren. De meldkamer krijgt, wanneer aan de waarde wordt voldaan, de camerabeelden te zien en kan beoordelen wat er aan de hand is en of er moet worden ingegrepen. Ook dat ingrijpen kan vervolgens door middel van moderne technieken, zoals het produceren van geluiden van een zekere toonhoogte die met name jongeren als vervelend ervaren, of het verspreiden van een rotte eierenlucht die door vrijwel iedereen als vervelend wordt ervaren. Met enig (creatief) nadenken is er vast wel tot een aantal verantwoorde opties te komen.

Hangjongeren

Dan zijn er natuurlijk ook nog de overlastgevende jongeren in de openbare ruimte, die bijvoorbeeld meer dan geregeld en bij voorkeur tegen sluitingstijd winkelcentra bevolken. Als dat zonder overlast gebeurt moet dat geen probleem zijn, maar helaas is dat maar al te vaak wel het geval. De jongeren blokkeren bijvoorbeeld de ingangen, maken opmerkingen naar bezoekers en veroorzaken een grimmige sfeer. Particuliere beveiligingsdiensten zijn er soms wel, maar hebben niet altijd de middelen en bevoegdheden om de jongeren aan te pakken. Daarentegen kunnen de gemeentelijke handhavers ook niet overal tegelijkertijd zijn.

Overlastgevers kunnen echter met beveiligingscamera’s worden vastgelegd, aan de hand van de beelden worden geïdentificeerd en vervolgens met een huisbezoek worden verblijd. Het winkelend publiek krijgt daardoor weer de ruimte en de handhaving wordt ontlast, uiteraard ervan uitgaande dat ouders hun verantwoordelijkheid nemen.

Handhaving ondersteunen met moderne technieken

Er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te geven, maar de kern van mijn betoog is hopelijk helder: moderne technieken kunnen de handhaving ondersteunen in een effectieve en efficiënte aanpak van de problemen. Dat is wat we in de praktijk hard nodig hebben. Met de hedendaagse technologieën is het mogelijk om heel gericht de overlastgevende feiten vast te leggen en andere zaken juist niet vast te leggen.

Is alles wat ik noem nieuw? Ik denk het niet. Zijn er bijkomende vraagstukken mee gemoeid, bijvoorbeeld op het gebied van privacy? Ik weet het wel zeker. Wat we echter niet uit het oog mogen verliezen, is dat het hier om veelvoorkomende en wijdverspreide problemen gaat, die een oplossing vereisen. Om het enigszins bot te formuleren: nu is het zo dat iedereen wat van een plan moet vinden, dat iedereen het tegen kan houden en dat dat dan ook meer dan wenselijk gebeurt. Dat goed over dergelijke maatregelen moet worden nagedacht lijkt mij helder. Maar goed nadenken en (te) lang nadenken zijn twee verschillende dingen, die bovendien nogal eens met elkaar worden verward.

Eerder las u al wat de software van Op Orde voor gemeenten kan betekenen bij het eenvoudig en snel ondersteunen van zzp’ers. Immers, een groot deel van de ongeveer 1,1 miljoen zelfstandigen zonder personeel zit momenteel vanwege COVID-19 zonder inkomen. De regering heeft besloten tot steunmaatregelen, waarbij de uitvoering via ons sociale zekerheidsstelsel loopt. Kort gezegd wordt het inkomen van zzp’ers voor de komende drie maanden aangevuld tot bijstandsniveau.

Inmiddels hebben we het proces afgerond, waarmee de gemeentelijke sociale diensten steunaanvragen van zzp’ers in deze crisistijd zonder oponthoud kunnen verwerken. Dit proces is zodra de definitieve regeling bekend is snel aan de dan geldende regelgeving aan te passen.

Alle investeringen in beveiligingssystemen en andere technologieën ten spijt, in de bestrijding van ondermijning blijft de mens de zwakste schakel. Hoe kunnen we daar juist onze grootste kracht van maken?

Dat begint met bewustwording, van jezelf én van de denkwijze van ‘de ander’. “Niet interessant genoeg?! Dat bepaal jij niet, dat bepaalt een crimineel zelf wel”, schrijft Hans Slaman, oprichter van International Security Partners, in een recente blog. Slaman, expert in risicomanagement, verbaast zich over de blinde vlek voor wat hij noemt ‘de malafide medemens’. Hij wijst daarom op het verdienmodel van ondermijnende criminaliteit, dat gebouwd is op ‘het winnen en afdwingen van vertrouwen’. “Ervaring leert dat onderbuikgevoel een uitstekende tipgever kan zijn”, benadrukt hij dan ook. “Als je een aanbieding krijgt die eigenlijk te mooi is om waar te zijn, moet je alert zijn.”

Het belang van vertrouwen op je eigen onderbuikgevoel kan ik niet dik genoeg onderstrepen, zeker aangezien je vaak maar één keer – de eerste keer – nee kunt zeggen. “Als je er eenmaal in zit, is het heel moeilijk om er weer uit te komen”, waarschuwt Gaby de Ruiter namelijk, themaspecialist ondermijning bij het Platform Veilig Ondernemen Nederland (PVO). Bij radioprogramma ‘Vroeg!’, op NPO Radio 1, schetste zij een veelvoorkomend scenario: namens een ict-bedrijf klopt een man in driedelig pak aan om je leegstaande schuur te huren, maar later blijken drugscriminelen hun intrek te hebben genomen. “En als de criminelen eenmaal in je loods zitten, zorg dan maar eens dat ze weggaan.”

Bij allerhande signalen moeten daarom alle alarmbellen gaan rinkelen, zoals huurders die enkel contant willen betalen of niet de juiste papieren kunnen of willen overleggen. Alles om criminelen buiten de deur te houden. Hoe vaak het hen dan toch lukt om een voet tussen de deur te krijgen, toont alleen maar aan voor wat voor een moeilijke opgave de welwillende ondernemer staat.

Toch blijft het herkennen van ondermijningssignalen dé manier om de mens in de bestrijding van ondermijning om te buigen van de zwakste schakel in het grootste wapen, zelfs als het voor de betrokken ondernemer te laat is om te voorkomen dat hij of zij in de criminaliteit verzeild raakt. Als het bij de buren plotseling een komen en gaan is van dure auto’s op ongebruikelijke tijdstippen, de gevel vol hangt met beveiligingscamera’s, schichtige figuren over de vloer komen of een rare geur rondhangt, maak de optelsom en meld het. Bij gemeente of politie, al dan niet anoniem.

Als iedereen zijn of haar ogen en oren openhoudt, zetten we samen een heel belangrijke stap om te voorkomen dat er meer eerlijke ondernemers worden meegezogen in de maalstroom die ondermijning heet.

De wereld versnelt, dat is de afgelopen tijd wel gebleken. Zo heeft online platform Reddit ervoor gezorgd dat de aandelenkoersen van een fonds door het plafond schoten. Hoe? Doordat gebruikers van dit platform aankondigden dat de aandelenkoersen zouden stijgen. Als gevolg hiervan gebeurde dit ook, mede doordat zij en anderen aandelen kochten en (aspirant-)beleggers massaal aanhaakten. Een aantal beleggingsfondsen had juist gespeculeerd op een daling van de koersen en moest dus flink bloeden. Dát is de kracht van het individu.

Diezelfde kracht van het individu was ook zichtbaar in de rellen van de voorbije weken. Enkelingen plaatsen berichten om te verzamelen en te rellen op sociale media. Wanneer de massa hier gehoor aan geeft, zal het gaan gebeuren ook. We hebben gezien dat de politie er dan de grootste moeite mee heeft.

Snelle media met groot bereik

Kenmerkend voor beide verschijnselen is de enorme snelheid waarin deze zich voltrekken. Bij de recente rellen heb ik dit zelf aan den lijve mogen ondervinden. Om twaalf uur was alles nog rustig; een uur later wisten we dat ‘het’ zou gaan gebeuren.

‘Vroeger’ was dit anders: je schreef een brief, plakte een postzegel en als je op tijd was, dan kwam die brief de volgende dag aan. Of de dag daarna. Eigenlijk maakte dat nog niet eens zoveel uit. Nu verstuurt een individu een berichtje via Facebook, WhatsApp, Telegram, Snapchat of welk platform dan ook en hij of zij bereikt in een microseconde een voorheen ondenkbaar groot publiek.

Deze snelheid en het potentiële bereik trekken een enorme wissel op de flexibiliteit van de organisaties die zich met de handhaving bezighouden. In mijn geval waren dat onder meer de buurtvaders, jeugdwerkers, handhavers en politie. De een kan niet zonder de ander, alleen gezamenlijk red je het. Ieder in zijn eigen rol, met zijn eigen specialiteit.

‘Koffiemomentjes’ voorkomen

Het Algemeen Dagblad belichtte afgelopen week bijvoorbeeld de relatieve rust in de Utrechtse wijken Kanaleneiland en Overvecht, waar het vorige zomer nog – op zijn zachtst gezegd en niet voor het eerst – onrustig was. Nu zijn handhaving en de partners in de wijk ongeregeldheden voor.

“Jongeren die op straat hangen zeg ik dat ze goed moeten nadenken, want al zoek je een schoonmaakbaantje, dan nog heb je een vog nodig”, vertelt Abdel Nachat, horecaondernemer in Kanaleneiland en in de wijk een sleutelfiguur. “Ik bel jongeren van wie ik weet dat ze het kunnen gebruiken: ‘waar ben je? Ga na je werk direct naar huis’.” Nachat richt zich bovendien niet alleen op de potentiële relschoppers. “Ik benader de ouders van de harde kern, die moeten het weten.”

Toen er toch via sociale media werd opgeroepen tot ‘een koffiemomentje’ in een park in Overvecht, was de politie in grote getale en op strategische plekken aanwezig. De politie had namelijk op de gebruikte communicatiekanalen meegelezen en pakte zelfs nog vóór de samenscholing de host van de appgroep op. Voor hem helaas geen koffiemoment.

Oefening, ervaring en leiderschap

Dat samenwerken is echter nog niet zo eenvoudig. Daarvoor is oefening nodig, ervaring in de praktijk en leiderschap op locatie. Daarbij is het van belang dat dat leiderschap ook daadwerkelijk uitstraalt – en ernaar handelt – dat iedereen van het grootste belang is.

Tijdens de gebeurtenissen is open communicatie van groot belang. Iedereen moet weten ‘hoe we ervoor staan’, want ‘we’ hebben elkaar nodig om ervoor te zorgen dat zaken niet groot en anoniem worden. Dat is waar het nu om gaat.

Snel, sneller, snelst reageren is vanaf nu het devies geworden.

Onderzoek na onderzoek bevestigt een structureel maar moeilijk te beteugelen probleem: eenzaamheid onder ouderen. Toch kunnen gemeentes eenzame inwoners relatief eenvoudig signaleren.

Twee dagen in de week loopt Jeroen Lugte, medeoprichter van Op Orde, mee met handhavers in een Zuid-Hollandse gemeente. Een van de zaken die hij daar hoopt te bereiken is het bezoeken van ouderen om te kijken hoe het met hen gaat, oftewel een structurering van de aanpak van het eenzaamheidsprobleem. Dat kan onder meer aan de hand van looplijsten, bijvoorbeeld door alle eengezinswoningen en appartementen die meer dan vier kamers tellen, maar waar slechts één persoon is ingeschreven, voor een huisbezoek te selecteren.

Vaak hoeft dat niet meer te zijn dan een informeel gesprek, een snelle check hoe het met de bewoner gaat. Op zichzelf kan dat contactmoment al wenselijk zijn voor de bewoner en daarnaast maakt het voor de gemeente een eerste schifting mogelijk, die genoeg handvatten biedt om door te pakken.

Ondanks alle systemen en vangnetten is het namelijk nog steeds belangrijk om zelf te gaan kijken. Ofwel de situatie is zoals die is en iedereen is gelukkig, ofwel vereenzaming wordt opgemerkt en de gemeente kan ondersteuning aanbieden.

In sommige gevallen stuit je bovendien op andere ongewenste zaken, zoals illegale onderverhuur. Hoewel dat in zulke gevallen niet meer dan een mooie bijvangst is, kun je ook daar weer mee aan de slag. Zo pak je efficiënt de leefbaarheid in de wijk aan.