Blog

Van overheidsinstanties hebben we – terecht – hoge verwachtingen als het op de uitvoering van hun taken aankomt, zowel wat betreft de kwantiteit, als de kwaliteit van de dienstverlening. Om aan die verwachtingen te kunnen voldoen, moeten gemeenten en waterschappen genoeg geld ter beschikking hebben. Daarom vraagt de overheid een bijdrage van burgers en bedrijven, vaak in de vorm van een belasting, maar daar wil niet altijd iedereen aan meewerken. In dat geval is het van groot belang dat overheden over de kennis en de middelen beschikken om toch ieders bijdrage te kunnen innen, en daarbij op de voorgeschreven wijze te werk gaan.

In een eerdere bijdrage uit januari ging ik al in op hoe organisaties geweld tegen ambtenaren tegengaan. Daar was destijds, vlak na de jaarwisseling, alle reden toe. Inmiddels is de huidige situatie bekend: voor ieders welzijn hebben we ons aan noodzakelijke afspraken te houden om COVID-19 het hoofd te bieden. Toegegeven, hoe langer deze situatie duurt, hoe meer de beperkingen gaan knellen. Juist daarom is het nu van cruciaal belang dat handhavers op begrip en medewerking moeten kunnen rekenen, niet op weerstand en bedreigingen.

Krijgen boa’s toch met geweld te maken, dan moet daar een duidelijk antwoord op komen. Gebeurt dat niet, dan kan dat zomaar nadelige gevolgen voor de handhavers die we juist willen beschermen.

Regels naleven, procedures volgen, burgers naar tevredenheid helpen; Het leven van een ambtenaar is complex en wordt alleen maar complexer. Mede daardoor haalden de afgelopen tijd diverse misstanden het landelijke nieuws. Misstanden, die op zijn minst ten dele het gevolg lijken te zijn van scheefgroei tussen politiek-maatschappelijke verwachtingen en de realiteit. De grens aan de uitvoerbaarheid van de ambtelijke taken lijkt bereikt. Het móét nu anders.

COVID-19 zorgt momenteel voor een hectische situatie, levert voortdurend rinkelende telefoons op en vraagt het uiterste van de gemeentelijke uitvoeringsorganisaties. Vanuit verschillend kanten bereiken ons dan ook signalen dat de rapportages ‘een Poolse landdag’ lijken te worden. Iedereen rapporteert op zijn of haar manier – met de beste bedoelingen – en ondertussen wordt het steeds moeilijker om goed overzicht te houden, terwijl juist alleen met goed overzicht de juiste beslissingen zijn te nemen.

De afgelopen dagen hebben wij daarom hard gewerkt aan een toepassing waarmee organisaties snel inzicht krijgen in de stand van zaken. Hiervoor hebben we de beschikbare functionaliteiten van Op Orde ingezet. Deze stellen we onze klanten nu gratis ter beschikking zolang dat nodig is. Zo leveren wij onze bijdrage aan het verlichten van de druk, die ongekend groot is.

Moderne problemen vragen om moderne oplossingen. Toch moeten gemeentes zorgvuldig een balans zoeken tussen enerzijds het benutten van technologieën en anderzijds het gebruiken van het boerenverstand. De problemen van nu zijn enkel aan te pakken door beide te combineren, de eigen aannames voortdurend te toetsen en creatieve benaderingswijzen te durven toepassen.

Vorige maand maakte minister Dilan Yesilgöz (Justitie en Veiligheid) bekend dat er 13 miljoen euro extra vrijkomt om Nederlands grootste logistieke knooppunten weerbaarder te maken tegen internationale drugssmokkelaars. Zo moeten ‘slimme camera’s’ middels biometrische controles de toegang tot onder meer de Rotterdamse haven en Schiphol beperken. Het geld is daarnaast bestemd voor de training van medewerkers in het herkennen en melden van criminele activiteiten. Dat is een goede zaak, want de inzet van dergelijke camera’s moet niet ten koste gaan van het eigen logisch redeneren.

Windhappers

Daarbij is het van belang om buiten de gebaande paden te durven gaan. Zo zijn collega’s van de Belastingdienst, douane en gemeente Rotterdam wel eens op het terras bij elkaar gaan zitten, om kritisch te kijken naar vanzelfsprekendheden die wellicht onder de radar bleven. Soms waren deze immers heel logisch, maar je moest er wel aan denken, over praten én naar handelen.   

Zo moeten in de haven natuurlijk direct alle alarmbellen gaan rinkelen wanneer een windhapper een container invoert, ook als de computer hier niet op aanslaat. Windhappers, de term zegt het al, lijken van de wind te leven. Op papier hebben zij geen inkomen, maar tegelijkertijd leiden zij een leven dat daar niet mee in verhouding lijkt te staan. Je hoeft geen genie te zijn om te bedenken dat een dergelijke container op zijn minst het controleren waard is, ook al wijst de kunstmatige intelligentie deze niet ter inspectie aan.

Boerenmiddelen en -tactieken

Gemeentes moeten bovendien niet alleen vertrouwen op hun boerenverstand, ook kunnen zij putten uit het arsenaal van boerenmiddelen en -tactieken. Een praktisch voorbeeld is de aanpak van ongeoorloofde samenkomsten in stadsparken en buitengebieden, die leiden tot geluidsoverlast, intimidatie en overmatig alcohol- en drugsgebruik. Nu de lockdowns voorbij zijn en hopelijk tot het verleden behoren, moeten gemeentes alert zijn op mogelijke compensatiedrang. Er zijn immers een hoop gemiste feesten in te halen.

Het ontbreekt gemeentes echter vaak aan mensen en middelen om locaties fysiek af te sluiten, laat staan dat zij daar de intentie toe hebben. Daarom moeten zij op andere manieren voorkomen dat er wordt gefeest op plekken waar dat voor omwonenden en de natuur onwenselijk is. De eenvoudigste manier is om locaties simpelweg onaantrekkelijk te maken. Stort mest onder een viaduct waar het de voorbije weken elke avond raak was. Of zet een weiland dat geregeld als ‘feestlocatie’ dient onder een dun laagje water, desnoods onder voorwendsel van een brandweeroefening. Dat geeft de brandweer meteen gelegenheid om de waterpompen te testen. Mooi meegenomen.   

Gegarandeerd dat de feestgangers op zoek gaan naar een andere plek. Daar kunnen zij al dan niet op eenzelfde onthaal rekenen, afhankelijk van of zij anderen tot last zijn of niet.

Alle beschikbare middelen aanwenden

Vaak is de werkelijkheid gecompliceerder en ook in voorgaande voorbeelden zal dat zeker het geval zijn. Toch is het aan gemeentes om de problemen van nu aan te pakken met alle beschikbare middelen. En waarom moeilijk doen, als het makkelijk kan?

Vorige maand bood ik al een inkijkje in het dagelijkse leven van een toezichthouder in tijden van COVID-19. Het warme weer en de vakantieperiode nodigden uit tot illegale feesten, met alle risico’s van dien. Nu de zomer zo goed als voorbij lijkt, verschuift de problematiek langzaamaan van de buitenruimte naar andere, moeilijker te controleren plekken.

Problemen dreigen daarmee uit het zicht te verdwijnen, mede doordat bijvoorbeeld horecabezoekers zich vanaf het terras naar binnen begeven. Ook zijn er vaak niet genoeg handhavers om overal tegelijkertijd aanwezig te zijn, zoals bij scholen die – vaak allemaal op dezelfde momenten – om hulp vragen bij het in goede banen leiden van de stroom kinderen én ouders. Toch zijn de middelen om deze vraagstukken in te vullen deels al voorhanden. Bestaande regelgeving en technische hulpmiddelen bieden houvast.

Terrasweer is voorbij

De voorbije weken was het heerlijk weer om buiten op het terras door te brengen. Dat bracht het praktische voordeel met zich mee dat passerende handhavers direct konden zien of een nadere inspectie nodig was of niet. Nu bezoekers zich meer en meer achter de voordeur begeven, levert dat voor de toezichthouders en buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s) lastige situaties op. In relatief kleine ruimtes krijgen zij te maken met aangeschoten of dronken bezoekers, die zich niet houden aan de regels van placering, registratie en afstand houden.

De handhavers komen daarbij horeca-exploitanten tegen die hun best doen en toch worstelen om aan de regels te voldoen, maar ook exploitanten die de regels bij voorbaat al niet zo nauw nemen. Vooral met betrekking tot laatstgenoemden is het terecht dat de veiligheidsregio’s strenger optreden. In steeds meer veiligheidsregio’s is het huidige beleid dat een ondernemer één waarschuwing ontvangt. Worden de regels daarna opnieuw overtreden dan volgt een boete en/of een sluiting. Beide maatregelen kunnen tegelijkertijd worden ingezet. De boete is immers een strafrechtelijke maatregel, de sluiting een bestuurlijke.

Op A volgt B

Alleen door dusdanig hard op te treden, kunnen we samen het virus het hoofd bieden. Daarvoor is een goed gesprek bij het uitdelen van de waarschuwing uitermate belangrijk. Het moet iedereen – exploitanten, handhavers en bestuurders – duidelijk zijn dat er consequenties verbonden zijn aan een nieuwe overtreding en dat er in dat geval ook daadwerkelijk wordt gehandhaafd. Anders is controle op de regels zinloos. Wie A zegt, moet immers ook B zeggen. 

Drukte rondom de scholen

De problemen in de horeca spelen zich voornamelijk in de avond en nacht af. Daarentegen ontstaan in de ochtend, rond het middaguur en in de namiddag lastige situaties op het terrein en in de omgeving van de scholen, die inmiddels weer in volle gang zijn. Het halen en brengen van kinderen gaat altijd al gepaard met de nodige hectiek en een toeloop van kinderen en ouders. Vanwege COVID-19 hebben scholen aanvullende regels ingevoerd om de ontvangst en het vertrek van de kinderen ordelijk en veilig te laten verlopen.

Halen en brengen moet bijvoorbeeld met inachtneming van anderhalve meter afstand tot anderen plaatsvinden, niet op het schoolplein, middels een kiss & ride, ga zo maar verder. Helaas gaat dit heel vaak niet goed, houden ouders zich niet aan de afspraken of gedragen zij zich zoals we dat jammer genoeg ook van ouders langs het sportveld kennen. Schoolbesturen vragen in die gevallen om bijstand van de handhaving, maar in de praktijk kan deze vanwege capaciteitsgebrek slechts beperkt ondersteunen.

Procedures verhinderen technische hulpmiddelen

Verkeerscamera’s kunnen in deze situaties een oplossing bieden, mits we de processen rondom de implementering stroomlijnen. De camera’s zijn tegenwoordig zo geavanceerd dat ze alleen die plekken in de gaten houden die als relevant zijn bestempeld, en bovendien in te stellen om alleen de kentekens te registreren, verder niks. Helaas is het momenteel onmogelijk dergelijke systemen snel te implementeren, vanwege allerlei bureaucratische hobbels; het probleem is kortweg dat te veel mensen er iets van moeten (of willen) vinden.

De installatie van verkeerscamera’s is slechts een paar dagen werk, op zijn hoogst. Alle procedures eromheen kunnen daarentegen enkele weken tot maanden in beslag nemen. Indien dit proces kan worden versneld, bieden we lucht aan het toch al overbelaste handhavingsapparaat en kunnen we handhavers inzetten waar zij écht onmisbaar zijn.

Regelmatig zie ik de berichten in het nieuws en op sociale media voorbijkomen: verkeersregelaar gemolesteerd, agent aangevallen, handhaver geslagen. Zeker rond de jaarwisseling lijken geweldsincidenten tegen ambtenaren er inmiddels bij te horen. Dergelijke situaties zijn helaas niet altijd zijn te voorkomen. In de voorbereiding op, begeleiding bij en aanpak van agressie valt echter veel te winnen, zodat ambtenaren kunnen omgaan met gewelddadige ervaringen, de daders worden gestraft en herhaling wordt ontmoedigd.

Nu de eerste positieve effecten van de tegen COVID-19 genomen maatregelen zichtbaar worden, is het cruciaal om deze vast te houden. Daarentegen ziet de dagelijkse praktijk er ook voor de (handhavings)organisaties die hierop moeten toezien drastisch anders uit dan enkele weken geleden. Op Orde zorgt ervoor dat zij hun werk kunnen blijven uitvoeren, met inachtneming van de COVID-19-maatregelen én de AVG, vanuit thuis, kantoor en op straat. 

Aangezien momenteel grote behoefte is aan middelen om efficiënt op afstand samen te werken, stelt Op Orde zijn toepassing voor COVID-19 gratis aan zijn relaties ter beschikking. De procesgestuurde software verbindt buitendienst- en kantoormedewerkers via handhelds (mobiele telefoons en/of tablets) en maakt zo fysiek contact overbodig. Ook voor wie nog geen klant is, geldt een sterk gereduceerd tarief: aan hen stelt Op Orde zijn toepassing tegen kostprijs beschikbaar.

Ondermijning blijkt voor velen in de praktijk moeilijk te herkennen: “Ik heb regelmatig het gevoel, hier klopt iets niet, maar dan weet ik niet precies wat.” Een gemiste kans en in de signalering is dan ook nog veel te winnen.

Gemeenten en politie proberen daarom meer mensen bloot te stellen aan signalen van ondermijning. Voorgaande quote tekende het AD bijvoorbeeld op uit de mond van een WMO-consulente van wooncorporatie Alwel. Zij bezocht met collega’s een doodnormaal Roosendaals rijthuishuis, waarin de politie 22 signalen van ondermijning had nagebootst. Van een overdaad aan flessen gootsteenontstopper om ghb mee te maken en een anijsgeur die typisch is voor xtc, tot een Louis Vuitton-tas in de kast, een opvallend dure Mercedes op de oprit en een vuurwapen onder een knuffelbeer.

Even begrijpelijk als veelzeggend is de reactie van de WMO-consulente op het aantreffen van enkele stempels, waarmee logo’s op xtc-pillen worden gedrukt: “Dat heb ik nooit geweten, ik ben wel eens bij mensen thuis geweest waar ik ze heb zien liggen, maar ik dacht dat het een soort ornamenten waren.”

In Dordrecht en Pijnacker-Nootdorp vonden vergelijkbare initiatieven plaats. Daar nodigden politie en gemeenten burgers en eigen medewerkers uit in escaperooms die op het herkennen van ondermijning waren ingericht, de ene op een boot in de Dordtse jachthaven en de andere in een waardetransportauto bij het gemeentehuis in Pijnacker. Hier leerden zij om signalen van ondermijning te herkennen en foute keuzes te vermijden. Dat deden zij door onder tijdsdruk puzzels op te lossen, onder meer met betrekking tot mensenhandel en drugs- en geldtransporten. In Pijnacker-Nootdorp hadden aanwezigen zelfs de mogelijkheid om via een VR-bril een uitbuitingssituatie te ervaren.

Blootstelling aan nagebootste ondermijning is een goed begin. “Let op dit soort dingen: pik ze op, ga af op je gevoel… Je hoeft het niet zeker te weten, maar meld wat je ziet”, drukte de politiecoördinator zijn toehoorders bij het Roosendaalse rijtjeshuis dan ook op het hart.

Het volgende vlak waarop nog flinke stappen moeten worden gezet, is dat van verslaglegging en opvolging van zulke meldingen. Om namelijk De Jeugd van Tegenwoordig te citeren, uit een nummer dat ironisch genoeg over cocaïne gaat: “Een goed begin is het halve werk, maar een goed begin is maar de helft.”

25 september is een groot deel van de maatregelen om het coronavirus in te dammen losgelaten en ingeruild voor het coronatoegangsbewijs (CTB). Met deze QR-code toon je aan te zijn gevaccineerd tegen, hersteld van of negatief getest op COVID-19. Een week later kunnen we de conclusie trekken dat het bijna overal rustig is gebleven, op enkele high-profile uitzonderingen na. Toch is dit oordeel slechts relatief: van alle kanten krijgen we signalen dat iedereen elkaar met fluwelen handschoenen heeft benaderd. Dat is een realistische, verstandige aanpak geweest, maar wel een waaraan duidelijke grenzen moeten worden gesteld.

Gezien de vaak felle maatschappelijke discussies was het vooraf geenszins ondenkbaar dat de invoering van het CTB tot problemen zou leiden. Een begripvolle en flexibele omgang met elkaar en met de regels heeft dan ook zeker bijgedragen aan het rustige verloop van de eerste dagen onder de nieuwe maatregelen.

Tegenstrijdige signalen

Zondag lieten de burgemeesters van de vijfentwintig veiligheidsregio’s, vertegenwoordigd in het Veiligheidsberaad, weten dat zij erg positief waren over de uitvoering van het nieuwe beleid. Volgens hen werkten de meeste ondernemers mee aan de controle op het CTB. Het ANP deed echter navraag in Rotterdam, Den Haag, Arnhem en Roermond en stuitte daarbij slechts bij uitzondering op een horecazaak die de maatregelen volledig conform de regels handhaafde. Dergelijke berichtgeving ondergraaft natuurlijk oordelen zoals die van het Veiligheidsberaad.

Wie bovendien de regels strak volgt, moet bezoekers van horeca, evenementen en cultuurinstellingen controleren op het coronatoegangsbewijs, vragen naar gezondheidsklachten en contactgegevens opnemen. Laatstgenoemde twee stappen laat men over het algemeen achterwege, waardoor enkel de controle van het CTB overblijft. Dat maakt het voor handhavers er niet makkelijker op.

Deurbeleid dat geen deurbeleid is

De berichtgeving in de media dat het de eerste dagen waarin mensen een CTB moesten tonen rustig is gebleven, kan ik dan ook simpel verklaren: tot nu toe is nog niet streng op het nieuwe beleid gecontroleerd. Dat geldt zowel voor de uitbaters van horecazaken, (sport)evenementen of kunst- en cultuurinstellingen die naar de QR-code moeten vragen, zoals uit bovenstaande rondgang van het ANP blijkt, als voor de handhavers die erop moeten toezien dat zij dat ook doen.

Voor de handhaving is het namelijk buitengewoon ingewikkeld om te controleren op naleving van het CTB-beleid, aangezien er niets wordt opgeslagen en het controlemoment dus vluchtig is. Tegelijkertijd is er voor ondernemers geen verplichting om aan de deur te controleren en mogen zij dat ook binnen doen, terwijl we handhavers juist afraden om naar binnen te gaan. Dat is immers vragen om moeilijkheden, zeker laat op de avond. Voor handhaving op het CTB is dat echter geen handige combinatie en het zorgt voor een complexe situatie.

Vereenvoudigen en grenzen stellen

Een polsbandjesbeleid, zoals dat afgelopen weekend al in Breda en Alkmaar werd gevoerd, biedt uitkomst. Deze steden plaatsten checkpoints bij toegangswegen tot het stadscentrum, waar bezoekers eenmalig hun CTB lieten zien en daarna een polsbandje kregen waarmee zij bij de lokale horeca naar binnen mochten. Meerdere steden overwegen ook met polsbandjes te gaan werken.

Hierin faciliteren – door de benodigde apparaten neer te zette en voor bemensing te zorgen – kan een taak zijn van de overheid. Wat de overheid, en met name bestuurders, daarnaast kunnen doen, is blijven aansturen op samenwerking, maar wel duidelijke grenzen te stellen. Zo weet iedereen dat het ondanks het begrip voor elkaar toch menens is. We hebben dan ook geen enkel belang bij bange bestuurders.